باش بەت>>مەدەنىيەت>>تەتقىقاتلار
ياۋچىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە ئۇلارنىڭ غەربكە كۆچۈشى توغرىسىدا
مەنبەسى:شىنجاڭ ئاكادىمىيە تورى |تەھرىر:پەزىلەت ئارسلان | يوللانغان ۋاقىت:2013-08-10 07:45:57

                                               ئاپتور: غالىپ قادىر

مۇھىم مەزمۇنى: ياۋچىلار (توخرىلار) ئوتتۇرا ئاسىيا، جۈملىدىن غەربىي يۇرت تارىخىدا مۇھىم رول ئوينىغان قەدىمكى مىللەت بولۇپ، ئۇلار مىلادىيىنىڭ باشلىرىدا مەملىكىتىمىزنىڭ غەربىي شىمال قىسمىدىكى چىليەنشەن تېغى ئېتەكلىرى بىلەن دۇنخۇاڭ ئارىلىقىدا كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. كېيىن ھۇنلارنىڭ ھۇجۇمى تۈپەيلىدىن، غەربكە كۆچكەن. مەزكۇر ماقالىدە، ئەنە شۇ ياۋچىلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە ئۇلارنىڭ غەربكە كۆچۈشى توغرىسىدا مۇھاكىمە يۈرگۈزۈلىدۇ.

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ياۋچىلار غەربكە كۆچۈش

خەنزۇچە تارىخ كىتابلىرىدا قەيت قىلىنغان ياۋچىلارنىڭ تارىخىي- جۇغراپىيىلىك جايلىشىشى ۋە ئۇلارنىڭ پائالىيەت ئېلىپ بارغان رايونلىرى توغرىسىدىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ياۋچىلار چىن، خەن سۇلالىلىرى دەۋرلىرىدە «تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەت ئۇيسۇنلار»① بىلەن بىللە ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ غەربىي قىسمىدىكى چىليەنشەن تېغى ئېتەكلىرى بىلەن دۇنخۇاڭ ئارىلىقىدا كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان. ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ياۋچىلار «كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان، تىل ۋە ئادەت جەھەتتە ھۇنلارغا ئوخشايدىغان»② بىر قەبىلە ئىدى. كېيىن ئۇلار غەربكە كۆچۈش نەتىجىسىدە شىنجاڭنىڭ مىللەتلەر مۇناسىۋىتىدە زور ئۆزگىرىشلەرنى بارلىققا كەلتۈرۈپ، غەربىي يۇرت مەدەنىيىتى، ھەتتا پۈتكۈل جۇڭخۇا مەدەنىيىتىنىڭ بارلىققا كېلىشى ۋە راۋاجلىنىشىدا مۇھىم رول ئوينىغانىدى.

تەتقىقات نەتىجىلىرىگە ئاساسلانغاندا، ئەينى دەۋردە مەملىكىتىمىزنىڭ غەربىي شىمال رايونلىرىدا ھۇن، ياۋچى، ئۇيسۇن قاتارلىق كۆچمەن چارۋىچى مىللەتلەر ياشايتتى. بۇنىڭ ئىچىدە، دۇنخۇاڭ، چىليەنشەن تېغى ئەتراپلىرىدا ياشايدىغان ياۋچىلار ھۇنلار باش كۆتۈرۈپ چىقىشتىن ئاۋۋال ناھايىتى كۈچلۈك بىر قەبىلە بولۇپ، 600 مىڭدىن ئارتۇق نوپۇسقا ۋە 200 مىڭ كىشىلىكتىن ئارتۇق قوشۇنغا ئىگە ئىدى. شۇڭلاشقا، ئۇلار ئەتراپىدىكى قوشنىلىرى ـــ ھۇنلار بىلەن ئۇيسۇنلارغا دائىم ھۇجۇم قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئادەم ۋە مال- مۈلكىنى بۇلاپ كېلەتتى. ھۇنلار باتۇر تەڭرىقۇت دەۋرىگە كەلگەندە تەدرىجىي كۈچىيىپ، ئەتراپتىكى كۆچمەن قەبىلە ۋە مىللەتلەرنى ئۆزىگە بويسۇندۇرۇپ، ھۇن ئىمپېرىيىسىنى قۇردى. ھۇن ئىمپېرىيىسىنىڭ قۇرۇلۇشى ياۋچىلارغا ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلدى. باتۇر تەڭرىقۇت شەرقتىكى توڭغۇسلارنى ئۆزىگە قاراتقاندىن كېيىن، زور كۈچ بىلەن ياۋچىلارغا ھۇجۇم قىلدى. ھۇنلارنىڭ بۇنداق كېڭىيىشى مەملىكىتىمىزنىڭ غەربىي شىمالىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئورۇنلىشىش ئەھۋالىنى بىۋاسىتە ئۆزگەرتىپ، ياۋچىلارنى غەربكە كۆچۈشكە مەجبۇر قىلدى.

ئالدىنقىسى
كېيىنكىسى
مۇناسىۋەتلىك خەۋەرلەر
يەنە قىزىق نۇقتا
يەنە ئاۋات سۈرەتلىك خەۋەرلەر
يەنە تەنتەربىيە
يەنە پەن-تېخنىكا
يەنە غەلىتە ئىشلار
يەنە كوچا پاراڭلىرى
يەنە ساغلاملىق